by

POVU HALERIK: POLITIKA PANDEMIA COVID-19 NO KRIZE SOCIAL

POLITIKA PANDEMIA COVID-19 NO KRIZE SOCIAL

SOARES PEDRO .:)

Fila hikas Timor-Leste hasoru krize bo’ot pandemia COVID 19 ne’ebe mak quaze mundu tomak infrenta hodi halakon ema barak nia vida, estudo, servisu, no aktividades sira seluk. Situasaun ne’ebe to ohin loron halo paniku ba mundu mak hanesan kazu positivu no numeru mate ne’ebe mos mak aumenta loron ba loron. Ho realidade ida ne’e, mak obriga povu hotu hakmatek iha uma hodi izola a’an ho didiak atu nune’e pandemia COVID 19 ne’e la bele hadaet ba mai no hanesan mos asaun kontibuisaun ida hodi bele hakotu tiha surtu moras COVID 19 ne’e ho lai-lais iha ita nia rain. Pandemia COVID 19, hanesan virus ida ne’ebe mak perigozu tebes, ita bele dehan mos katak virus ne’e hanesan terseira quera mundial (world war III). Virus ne’e susar no dificil tebes mai ita hodi atu identifika, tamba virus ne’e hanesan los inimigo bo’ot ida ne’ebe mak haksubar a’an metin (hidden enemy), no hanesan ita hotu hatene katak ninia durasaun tempo atu hadaet ba ema fasil tebes. No, liu husi realidade ne’ebe iha mak hatudu ona, katak COVID 19 ne’e hamosu mos konfuzaun ba publiku no agora deit mos ita seidauk hetan nia rezultadu ida ne’ebe mak lolos kona ba virus COVID 19 ida nee. No maioria mundo hotu ho deskonfia katak virus ne’e mai husi nasaun China (Iha Cidade Wuhan), maibe mundo kontinua husu nafatin: Se mak kria ou halo virus ida ne’e? Bazea ba rumoris hotu ne’ebe ita hetan liu husi media social, halo ita la hatene tan saida mak virus ne’e rasik, ho razaun tamba liu husi istoria hirak ne’ebe haktuir, dehan: virus ne’e mai husi animal fuik balu, no balu seluk hateten virus ne’e ema mak halo (manmade, “Biological world”), ne’ebe mak iha kontextu krize ba globalizasaun politika ekonomia nian iha mundu ohin loron. Ho problema sira ne’ebe mak iha mos, mak ohin loron mundu konsege kria ona ninia vacinasaun ne’ebe mak hatudu ona ninia rezultadu positivu iha nasaun barak. No Vacina ne’ebe mak iha ita nia nasaun prezisa sosa ho folin ne’ebe mak todan tebes. Maibe ida ne’e, mak dalan ikus ba ita atu hodi hokotu surtu COVID 19 ne’e. Iha ne’ebe, ita iha ona Vacina, mak ohin loron iha ita nia nasaun mosu kazu positive aumenta ba bebeik. No estadu mai ho desizaun ikus hodi kria tan Estadu Emerjenzia (EE) ba dala XI. Hau nia pergunta mak ne’e, iha ne’ebe Vacina ou ai-moruk ida ne’ebe mak ita iha ona ne’e? Seraqu ai-moruk ne’e, ita sosa ona nusa la uza?

Estadu Emerjenzia

Estadu Emerjenzia hanesan lalaok estadu nian ida hodi atua povu hotu atu ida-idak hakmatek iha sira nia uma. Atu nune’e fasil ba estadu atu kontrola no fasil ba mediku sira hodi bele lalais hakotu ona moras ne’e iha ita nia rai. No saida mak ohin loron akontece iha ita nia nasaun, iha ne’ebe estadu rasik kria tan ona Estadu Emengenjia (EE) ba dala XI, maibe estadu emerjenzia ne’ebe mak akontece iha ita nia nasaun sai mos polimika bo’ot iha publiku halo povu balu fiar no balu mos sei la fiar. Tamba realidade ne’ebe hatudu katak virus ne’ebe mak mosu iha ita nia rain hanesan los mate klamar ne’ebe mak mosu lakon. (Exemplu hanesan nia mosu hahu husi Bobonaro seidauk to’o deit semana rua hakfodak fali nia mosu ona iha Suai-Fatumea. No iha ne’eba foin mak la to tan semana ida deit virus ne’e haksoit liu tiha ba Baucau. Iha Baucau foin mak loron tolu deit Virus ne’e mosu tiha iha Dili, Tasi-tolu. No ikus mai ne’eba mak hau hatene nia semo sae liu ba iha Aileu-Remexio). Iha ne’e mak mosu perguntas bo’ot ba iha publiku katak, Virus ne’e tebes ou estadu mak politiza tiha virus ida ne’e hodi hatauk ninia povu rasik? Tamba antes ne’e hanesans saida mak autoridade saude sira fo sai ona katak virus ne’e mosu wainhira ita halo kontaktu ho ema ruma ne’ebe mak positivu on aba iha virus ne’e, no ninia durasaun tempu mak hanesan loron 10-14 nia laran. Maibe saida mak akontece iha ita nia rain hanesan los Virus ida ne’ebe mak uniku, ninia durasaun tempu hodi hadaet ne’e lalais tebes. Seraque ita nia virus ida ne’ebe mak mosu iha ita nia rasi Timor ne’e, keta virus seluk ida karik? Ou keta Virus gosip-gosipan deit karik? Ou hanesan lian povu balun dehan keta virus politika nian deit karik? Iha ne’ebe, estadu rasik infrenta krizi ekonomia no COVID sai hanesan sasatan ida hodi taka metin tiha povu sira nia matan? Mundu modern no Sistema ukun ne’ebe mak klassiko la serve atu aplika iha mundu ida ohin loron, Everything will be ok, if I am ok!

Ho saida mak akontece ona no estadu hahu aplika tan estadu emerjensia ba dala XI ne’e rasik ho tempu ne’ebe naruk tebes no bandu povu sira hotu la bele lao ba mai mak ohin loron hamosu tan crize social ba sociedade hotu iha Timor laran tomak. No hare ba krize ne’e rasik sai ameasa bo’ot no fo impaktu negativu ba povu hotu nia moris, liu-liu ba povu sira nia necesidade baziku mak hanesan; Saude, Ekonomia, Edukasaun, no Moral.

Krize Saude

Buat uluk liu ne’ebe nasaun tomak infrenta, no inklui ita nia rai doben Timor-Leste infrenta mak saude. Saude mak sai fator primaria iha tempu pandemia ida ne’e. Ita hare katak nasaun boot barak sira nia ema mate barak laos tamba sira nia facilidades saude la diak ou menus rekursus humano. Maibe sira iha facilidades ne’ebe dezenvolvido kompara ho ita nia rai, maibe buat ne’ebe halo nasaun hotu failha atu kura moras ida ne’e ho lais mak, laiha ai-moruk ida ne’ebe mak diak hodi kurativu no atu kombate harus moras ida ne’e (covid19). Tamba Vancina ne’ebe iha mos, nasaun barak seidauk fiar no foin mak atu exprimenta ou koko. Ita bele dehan 100% husi Vacine ne’e seiduak termi moras ne’e nia distinu. No buat ne’ebe ita hotu bele halo mak kria kondisaun ruma ne’ebe bele fo mos benefisiu ba ita hotu. Hanesan husi organizasaun saude mundial “WHO” nomos liu husi pessoal saude sira rasik fo sai regras balu ne’ebe ita bele tau iha pratika atu nune’e labele hadaet moras ida ne’e. Ita hare hanesan aplikasaun distansia social, fase liman, uza mascara, no seluk-seluk tan. Buat seluk ne’ebe perigozu liu kona ba moras ida ne’e mak, maneira daet ho lalais liu, ho sintomas sira ne’ebe dalabarak ita mos sente (mear, isin manas, kakorok moras inus metin no rona husi pasiente covid 19 bale ne’ebe mak rekopera ona katak moras ne’e ataka mos ita nia kabun). Maibe ita nia pesoal saude sira rasik mos halo ona socializasaun ba comunidade hotu kona ba moras ne’e. Hare ba ita nia rain mak, ita menus husi facilidades saude. Buat barak ne’ebe ita sei tane liman ba nasaun seluk. No laos ita deit maibe iha nasaun barak ne’ebe tane liman mos mezmo sira iha fasilidades saude ne’ebe diak no kompleto. Hanesan hau mentiona ona iha leten kona ba regras hirak ne’ebe ita precisa tau iha pratika. Daluruma mos sente dificil atu halao. Hare ba situasaun real, ita nia komunidade barak mak la tau atensaun ba iha distancia social, balun la uza mascara ho razaun mascara folin a’as ou karun tebes. Iha parte seluk mak fase liman ho sabaun. Ba hirak ne’ebe asesu ba be’e mos facil atu tau ida ne’e iha pratika maibe, susar ba hirak ne’ebe seidauk asesu ba be’e mos. Tamba ita hare komunidade Timor seidauk to’o 100% asesu ba be’e mos. Buat hirak ne’e mak sai  problema ida ne’ebe bo’ot iha ita nia rai, inklui mos nasaun sira seluk iha mundo ohin loron.

Krize Ekonomia

Fator ekonomia hanesan faktor ida ne’ebe importante tebes ba ema hotu-hotu. Ita hare ba realidade ekonomia mundo atual hakiduk tebes tamba hetan afeitadu makas husi COVID19 ida ne’ebe loron ba loron aumenta ba bebeik. Husi impaktu ida ne’e hamosu krize ba ai-han husi ema kiak no ki’ik sira iha sociedade. Problema husi ida ne’e tamba povu la hetan asesu ba iha merkadu sira tamba estadu hasai ona lei no bandu povu sira hodi lao ba mai maibe obriga sira hotu hela hakmate no hahu taka movimentu hotu (Estadu Emerjenzia), hanesan bai-bain ita la hatene katak ita nia komunidade kbi’it laek sira sustenta sira nia moris liu hosi produtu lokal sira ne’ebe mak sira iha hodi fo responde ba sira nia vida moris loron-loron nian. Problema ida ne’e akontece laos iha povu sira ne’ebe mak iha area rurais deit maibe akontece mos ba iha ita nia ekonomia nasional nasaun nian rasik hanesan semana kotuk liu mosu polimika bo’ok iha media kona ba estadu ida agora iha osan k alae?

Ita hotu hatene katak krize ekonomia ne’ebe mak mosu agora laos deit iha ita nia rai, maibe mos Ita hare ba nasaun sira seluk hanesan China rasik, sira nia pendapatan perkapita ne’e tun tebes wainhira halo komparasau ho situasaun normal liu ba kotuk. China iha ninia sistema ekonomia ida ne’ebe mak kapas tebes iha mundo maibe ho situasaun ida agora susar mos ba sira atu halo exportasaun ruma ba sira ninia produto sira ne’ebe mak sira iha ba nasaun sira seluk. Kompara ho China, ita nia nasaun rasik mais ou menus 85% moris ho vida agrikultura, no iha sistema estadu emerjenxia ida nee, sei la iha dalan ba sira atu asesu ba merkadu hodi sira bele fa’an sira nia produtu lokal ba iha merkadu sira iha munucipiu, regional no nasional sira iha teritoria Timor laran tomak inklui mos cidade Dili rasik. No ikus mai povu sei la mate tamba COVID 19 maibe sei mate tamba hamlaha.

Estadu Emerjenzia ida ne’e rasik akontece ona kuaze atu besik semana rua ona, ita ninia governu fo ona subsidio ba uma kain sira, no asaun karidade nian ne’ebe mak halao husi estadu rasik hodi hanaran Sexta Bazika, maibe hare ba realidade katak osan no asaun sexta bazika ne’e sei la suficiente ba povu ho tempo ne’ebe mak naruk, no agora estadu deside tan katak sei hanaruk tan ba fulan oin mai. No ita laiha strategia ida ne’ebe diak atu salva ita nia comunidade hotu, hanesan hau hatete ona, subcidio $ 200 kada uma kain sei la suficiente ba tempo naruk. No ida ne’e halo hau ata hakarak halo komparasaun no mos hanesan exemplu ida deit ho nasaun Filipina ne’ebe mak sira nia estadu kuidadu tebes sira nia comunidade, iha parte social nian. Sira la fo osan ba sira ninia comunidade ho razaun, se ita hasai ona regra ida kona ba estadu emergensia katak sei laiha movimento, no osan ne’ebe ita fo ba sira atu sosa saida? No sira ninia estrategia ida ne’ebe kapas liu mak sira halo distribuisaun hahan ba kada uma kain, iha area sira ne’ebe risku maka’as kona ba COVID19. Ita hare ba iha area merkadoria nian, sira nafatin loke merkadu national sira ba iha produto local sira, maibe nafatin mantein distancia social. No mos folin sasan iha loza sira nafatin hanesan bai-bain.

Nu’udar Timor oan buat ne’ebe ha’u observa maka ita laiha solidaridade ba malu. Iha parte seluk mos hanesan hau relata ona katak ita ninia produtu lokal sira la vale ona tamba ita ninia Estadu Emerjenzia ne’ebe laiha balansu entre povu kbi’it laek no hirak ne’ebe iha classe ass sira ne’ebe mak oras ne’e sei mantein sira nia paradeiru iha cidade Dili. Buat hirak ne’e hotu atu hatete katak ita precisa hare no halo evaluasaun ba ita nia sistema rasik. Katak estadu emerjenzia diak ona maibe ita tenki tau mos konsiderasaun ba necesidades baziku povu nian atu nune’e povu nafatin moris iha situasaun ne’ebe mak hakmatek no nafatin mentein pozisaun hanesan saida mak estadu haruka atu nune’e iha tempo badak bele hakotu pandemia COVID 19 ida ne’e iha ita nia rain.

Krize Edukasaun

Ita hare iha area edukasaun mos iha questaun balu ne’ebe prezisa tau mos konsiderasaun. Hahu husi univercidades, institutus mai to’o iha pre-primaria. Buat ne’ebe ita estudante sira enfrenta mak barak la asesu ba aula hanesan bai-bain. Ita hare iha maneira balu ne’ebe ita nia edukasaun halo mak kria aula online. Husi prosesu ida ne’e rasik sei la fo benefisiu ne’ebe diak ba estudante sira, tamba sira menus aprende materia ou lisaun hirak ne’ebe sira merese atu aprende. No iha lisaun barak mak tarde ba estudante hotu. Iha parte seluk ita hare, estudante balu deit mak iha computador no balu laiha, konsekuensia obriga inan aman sosa iha estadu emerjenzia nia laran, atu nune’e bele asesu ba iha aula online. Liu husi ida ne’e ita mos hare katak maioria estudante hirak ne’ebe halo estudu iha banku hotu-hotu mai husi familia ne’ebe simples. Familia hirak ne’e deit mos dalaruma susar atu hetan osan. Buat barak mak sei depende ba iha ekonomia bazica, se’e ita kria estadu emerjenzia ida ne’ebe hapara mos sira nia aktividade mak susar atu completas mos oan sira nia facilidades studu nian. Iha mos problema seluk ne’ebe ita nia estudante sira infrenta mak rede social iha maibe iha area balu dificil atu asesu mos. Buat hirak ne’e hotu fo hanoin mai ita katak ita falta da estrategia ne’ebe diak atu hatan ba dificuldades hirak ne’e, no estadu prezisa servisu no kria estrategia ida ne’ebe mak diak liu tan atu nune’e bele responde ba problema edukasaun nasaun nian agora iha pandemia COVID 19 ida ne’ebe sai sasatan ba prosesu aprendizajem hotu iha nasaun laran.

Krize Moral

Nu’udar ema ne’ebe iha rasionalidade hodi hanoin no tetu, ita precisa halo buat ne’ebe diak iha ita nia attitude loron-loron nian. No kria relasaun ne’ebe mak harmonia ba ema hotu ne’ebe mak haleu ita. Ita hatene katak moralidade ne’e hanesan sistema principal ida ne’ebe mak sai sasukat ba ita ema nian moris, hodi hatene nia ema diak ou ema a’at, ne’ebe hatudu liu husi ema nia hahalok ne’ebe nia kria iha sociedades. Hare ba questaun ne’e buat balu ne’ebe ita hare hatudu moralidade ne’ebe ladiak mak falta de repeito pesoal. Ita lakon ita nia sentidu moralidade ba ema seluk no hodi hatun dignidade ema nian, ne’e signifika katak ita mos haluha atu konserva ita nia dignidade hanesan humano ida ne’ebe mak moris iha sociedas. Buat ne’ebe hatudu momos mai ita mak, liu husi media social ema pessoal balu ne’ebe kria notisias ne’ebe lalos hodi hatauk ema seluk no hatun ema seluk nia dignidade. Ida ne’e hatudu katak nu’udar ema ne’ebe iha rasionalidade hodi hanoin maibe ita laiha morali ne’ebe mak diak (good moral). Ita hatene katak situasaun ida ne’e perigozu tebes, no ita kria buat lalos hirak ne’e para atu hamonu no defama ita nia maluk. Nune’e mos iha pessoal barak ne’ebe la respeito ou la tau atensaun ba regras hirak ne’ebe hasai husi Ministerio Saude kona ba sitema oinsa atu proteje a’an husi surtu COVID 19 ida ne’e. Buat hirak ne’e hotu hamosu mai ita katak krize moral ne’e mosu dadaun ona iha ita nia le’et. No iha ne’e husu ita nafatin hanesan Timor Oan hotu hamutuk servisu makas liu tan ho espiritu transparansia no maturidade nian atu nune’e ita nafatin sai ida deit iha moris ne’ebe mak hatene fiar malu no respeita malu hanesan ema Timor Oan.

Husi buat sira ne’ebe mak ha’u ata temi ona iha leten hanesan parte bo’ot ida ne’ebe mak akontece no realiza ona iha ita nia rain, maibe saida mak foin lalais akontece no estadu sira hahu halo plano ba preparasaun kaixaun no rai kuak ba povu sira. Ba hau ida ne’e, attitude estadu nian, ne’ebe mak hatudu katak sira la respeitu no kuidadu sira nia povu, maibe sira rasik hakarak sira nia povu hetan atake husi moras ne’e rasik para mate lalais. Oinsa estadu la iha dalan seluk hanesan hau temi iha leten hodi atua moras surtu COVID 19 ne’e? Povu hato’o obrigado no prevelejio bo’ot tamba estadu ninia planu mai husi osan, sexta bazika no ikus liu mak kaixaun no rai-kuak. Kaixaun no rai-kuak hanesan lian negativu no sensetivu tebes wainhira ita bo’ot sira fo sai katak ida ne’e mak final ona husi ita nia partisipasaun hodi kontra moras COVID 19 ne’e. No ikus mai, katak ho asaun sira ne’e povu mak sei nafatin simu realidade moris ne’ebe mak la dignu husi nia estadu rasik hanesa bai-bain sira halerik, “Ami Mak Povu: Ami Kiak-Imi Riku, Ami Terus-Imi Kontenti, Ami Susar-Imi Hamnasa, no Ami Araska-Imi haksolok”.

Governu hanesan xavi ba atua moras surtu COVID 19 ida ne’e, hanesan povu, ami nafatin fiar ba governu katak Governu tenki nafatin servisu makas atu nune’e ita nia nasaun bele lalais livre husi moras a’at ida ne’e. Ami povu hakarak tebes servisu ho estadu maibe ami nia hakarak mak estadu iha tranparansia mai ami katak moras ne’e iha duni no lalika tan mai halo politika gosip-gosipan ne’ebe mak hodi mai hatauk ami. Husi saida mak ha’u ata temi ona iha leten, mak sai hanesan problema bo’ot ba ita iha ita nia nasaun ohin loron. Iha ne’e estadu mak sai hanesan fator determinante ba atua problema ou Krizi pandemia COVID 19 ida ne’e ho diak. Estadu em Povu, Povu em Estadu. Hamutuk ita bele Kontra surtu Pandemia COVID 19. “Jaga Jarak,-Jaga Cinta, JAGA Hati-Jaga Rindu. Dan Lindung diri baik-baik, Timor-Leste Sehat 100%. Hakerek nain: Alumni Estudante Eskola Sekundaria No. 1 Lau-lara, Aileu. Hela fatin: Hau-toho, Remexio, Aileu. (NB: Karik iha kritika ou sujestaun ruma husi le’e nain sira, bele SMS direita mai hau ata nia Numero Kontaktu: +639459820350 ou Email Address: [email protected]).

Comment