by

DOMINGGO RAMOS, PANDEMIA COVID 19 NO PÓLITÍKA (Reflesaun Pessoal)

Husi:

SOARES PEDRO

Hela Fatin: Hau-toho, Aileu.

Bertrand Russel, filózofo ida husi England nian ho nia lia-fuan sabedoria dehan nune’e: “Sentimentu tauk sai hanesan ezenjia principal ema nian, tamba iha ne’eba sei mosu asaun asasinatu sira ne’ebe mak ita nunka hatene no senti iha ita nia moris”. Sentimentu tauk ne’ebe haktuir husi Russel Laos kona ba sentimentu tauk nian sira hanesan senti tauk ba diabu, ou hanesan filme Maklampir nian ne’ebe mak bai-bain ita akompanha iha televisaun. Maibe sentimentu tauk ne’ebe mak iha nia intensaun hakarak hatete katak sentimentu tauk iha ita nia moris sociedade ohin loron, katak tauk atu positive ou kona moras pandemia COVID 19, no iha sentimentu tauk mos ba ita nia lideransa politikus sira atu lakon sira nia kadeira no ukun. No sentimentu tauk ida ne’e mosu iha ita nia rai ohin loron tamba ita hare ema seluk sai hanesan ita nia inimigu hodi halo kompetisaun, odio malu, ne’ebe mak estraga ita nia seguransa moris sociedade. Dalan diak hodi bele Evita lalaok hirak ne’e mak signifika husi sentimentu tauk ne’e sai hanesan lalaok positivu ida ba ita hodi respeita ita nia maluk sira no hadomi sira hanesan ita nia a’an rasik. No iha ne’e mos bele hapara ona asaun hanesan oho malu, odio malu iha ita nia moris sociedade nian hanesan humanu kristaun katolika ida ne’ebe mak diak. No prepara a’an ho fuan no laran mos hodi bele celebra loron santo Quarezma tinan ida ne’e ho diak.   

Reflexaun ba Dominggo Ramos

Iha ha’u nia reflexaun pesoal katak aktividade Dominggo Ramos nian ne’ebe Jesus hakat tama mai iha cidade Jeruzalem mosu reasaun rua ne’ebe mak diferente. Iha ne’ebe, ita hare katak Jesus simu ho reasaun massa ne’ebe mak hakilar ho lian makas hodi hanaran nia hanesan Liu-rai. Jesus nia prezente hanesan ahi-oan ida ne’ebe mak kontinua moris fila fali iha graca kontenti, paz, optimizmu, no ksolok moris nian husi sarani sira hotu hodi deskobre fila fali sira nia futuru. Maibe hare reasaun husi lideransa Judeia nian. Sira hare situasaun ida ne’e hanesan situasun ne’ebe mak nakonu ho deskonfia, odiu, no vinganza. Ho sentimentu ne’ebe mak la satisfaz, nakonu ho sentimentu odiu no finganza hamosu ba sira ho konxeptu ne’ebe mak negativu ba iha Jesus nia prezensa. Hare observasaun sira husi lideransa Judea nian sira, katak Jesus laos Profeta ida ne’ebe mak mai lori promesa salvasaun nian, maibe nia hanesan ema bulak, ema ne’ebe mak kiak, ki’ik no ikus liu sira dehan Jesus hanesan lideransa rebeldes nia ida mai husi suku ki’ik Nazaret, ne’ebe mak atu destroe sira nia estabilidade social, pólitíka, no religiouzosos sira nian. Ba sira, Jesus hanesan inimigu, iha ne’ebe mai hatauk sira no hodi hamonu no stragus sira nia stabilidade no status quo hanesan lideransa maximu Judeia nian.

Sentimentu tauk no ameasa ne’ebe mak senti husi lideransa Judeia sira ne’e sai mos hanesan razaun ida ne’ebe mak validu. Massa ne’ebe mak simu Jesus iha odamatan bo’ot Jeruzalem nian ne’ebe mak ho antuazismu a’as tebes iha ne’ebe lia sai hanesan ahi ida ne’ebe mak halakan sira nia fuan no laran no sira kaer ho ai-tahan ramos iha liman. Ida ne’e sai hanesan perpektivu positivu ba Jesus katak nia mak Liu-rai lolos no liurai David nia oan. Tamba ba sira, Jesus hanesan profeta ida ne’ebe mak ho tinan naruk ona sira hotu hein, Jesus mos hanesan heroi ne’ebe mak sira fiar katak sei lori sira moris livre ou independente husi situasaun pílitíka no ukun husi lideransa Romanu sira (iha ne’ebe Jesus mos nunka atu hatudu a’an no hi’it a’an hanesan profeta, mak nia mos la sai hanesan profeta husi pólitíka nain ne’ebe mak hein husi ema hotu iha Judea iha tempu Ramos nian). Massa sira ne’ebe mak simu Jesus ne’e, maioria mai husi grupu rua, mak hanesan; grupu ne’ebe mak sai testemunha imediata oinsa kona ba Jesus hatudu ninia milagre ba Lazarus iha Betania (Jesus hafanun nia husi mate), no grupu ida seluk fali ne’ebe mak rona katak Jesus halo milagre no fiar (ita sira ne’e tama iha grupu segundu ida ne’e).

Evidensia sentimentu tauk husi lideransa Judea sira ita hare sira bazeia liu ba realidade ne’ebe mak hatudu katak massa bo’ot ne’ebe halibur malu maioria mai husi ema Judeia sira rasik ne’ebe mak avelia husi Judaizmu no fiar ba iha Jesus Kristu. Lideransa Judeia ne’ebe mak santo maibe hipokritu tamba wainhira sira hare okaziaun refere ba sira hanesan diabu ou inimigu bo’ot ida ne’ebe mak destroe no hatun sira nia dignidade no oho sira nia sentimentu ne’ebe mak powerfull hanesan lideransa maximu ba sarani Judeia sira iha momentu ne’eba. Iha momentu ne’ebe mos, mosu ba sira emosaun primordial ne’ebe mak to ikus mai hodi oho Jesus, hanesan dalan ikus husi sira nia sentimentu tauk ne’ebe mak sira hafalun metin. Ho ida ne’e, sai razaun importante hodi sira kastigu Jesus to mate iha kruz, ne’e laos tamba razaun pílitíka maibe tamba razaun religiozo nian. Razaun pólitíka hanesan faktus husi razaun religiouzo. Signifika katak, Jesus mak kria sentimentu deskonfi no tauk, no ikus mai lideransa Judeia nian sira mos halo julgamentu ba Jesus iha estadu Romanu nia oin ho razaun pólitíka ne’ebe mak hanesan deskonfia maibe la iha evidensia ida ne’ebe mak klean. Jesus rasik hasae a’an hanesan profeta (Liurai Judeia nian), maibe realidade Jesus nunka atu hasae a’an no hatudu a’an hanesan profeta ida.

Pandemia Covid 19

Pandemia COVID 19, hanesan virus ida ne’ebe mak perigozu tebes, ita bele dehan mos katak virus ne’e hanesan terseira quera mundial (world war III). Virus ne’e susar no dificil tebes mai ita hodi atu identifika, tamba virus ne’e hanesan los inimigo bo’ot ida ne’ebe mak haksubar a’an metin (hidden enemy), no hanesan ita hotu hatene katak ninia durasaun tempo atu hadaet ba ema fasil tebes. No, liu husi realidade ne’ebe iha mak hatudu ona, katak pandemia COVID 19 ne’e hamosu mos konfuzaun ba publiku no agora deit mos ita seidauk hetan nia rezultadu ida ne’ebe mak lolos kona ba virus pandemia COVID 19 ida ne’e. No maioria mundo hotu ho deskonfia katak virus ne’e mai husi nasaun China (Iha Cidade Wuhan), maibe mundo kontinua husu nafatin: Se mak kria ou halo virus ida ne’e? Bazea ba rumoris hotu ne’ebe ita hetan liu husi media social, halo ita la hatene tan saida mak virus ne’e rasik, ho razaun tamba liu husi istoria hirak ne’ebe haktuir, dehan: virus ne’e mai husi animal fuik balu, no balu seluk hateten virus ne’e ema mak halo (manmade, “Biological world”), ne’ebe mak iha kontextu krize ba globalizasaun politika ekonomia nian iha mundu ohin loron. Ho problema sira ne’ebe mak iha mos, mak ohin loron mundu konsege kria ona ninia vacinasaun ne’ebe mak hatudu ona ninia rezultadu positivu iha nasaun barak. No Vacina ne’ebe mak iha ita nia nasaun prezisa sosa ho folin ne’ebe mak todan tebes. Maibe ida ne’e, mak dalan ikus ba ita atu hodi hokotu surtu COVID 19 ne’e. Iha ne’ebe, ita iha ona Vacina, mak ohin loron iha ita nia nasaun mosu kazu positivu aumenta ba bebeik. No estadu mai ho desizaun ikus hodi kria tan Estadu Emerjenzia (EE) ba dala XI.

Ho ida ne’e, halo ita nia celebrasaun ba loron Dominggo Ramos ne’ebe hanesan odamatan hodi tama ba loron bo’ot Koarezma nian diferente tebes hanesan bai-bain. Maibe ho fiar ne’ebe ita iha mak, ita nafatin kontinua oferese Krize Globalizasaun ida ne’ebe mak ita infrenta ba Aman Maromak liu husi ninia celebrasaun santa ida ne’e, atu nune’e Pandemia COVID 19 ne’e bele lalais remata ona iha mundu no liu-liu iha ita nia nasaun doben Timor-Leste ida ne’e.

Dominggo Ramos no Politika

Celebrasaun Dominggo Ramos hodi hanoin hikas, iha momentu ne’ebe Jesus tama cidade Jeruzalem, iha momentu ne’ebe mos antes nia atu fo ninia a’an ba terus, mate iha kruz no sei moris hias no ikus mai ita sei celembra iha loron domingo do Coarezma. Hau reflexaun kona ba okaziaun ne’ebe Jesus tama iha cidade Jeruzalem, iha ne’e mak hau ata mai ho hau nia hanoin importante tolu tuir mai hodi deskreve deit Jesus nia prezente iha altura ne’eba no maibe mos iha vantazen mai ita ohin loron iha moris religiouzo, social no politika nian ne’ebe mos mak dalaruma muda ita nia realidade moris hanesan ema kristaun nian ne’ebe mak lolos, mak hanesan:

Ida, Ita dalaruma mos mosu iha ita nia lalaok no attitude moris hanesan lideransa Judeia nian sira iha ita nia moris hamutuk iha sociedades ho ema seluk. Ita dalabarak senti ita nia a’an mak lo’os, diak, santo, no ita la konsidera ema seluk nia prenzesa mai ita hodi sai lalenok ba ita nia a’an, maibe dalabarak ita konsidera ita nia maluk sira hanesan ema ne’ebe mak la lo’os, in-capasidade, sala nain, fuan hanesan rai nain, fiar laek, no seluk-seluk tan. Razaun sira hanesan ne’e mak hamosu sentimentu ne’ebe mak perfeitu no hi’it a’an hanesan ita mak hatene buat hotu-hotu. Ita ikus mai senti ita mak liu ema hotu, no senti a’an livre hodi hanehan ema seluk tuir ita nia hakarak rasik. Ita taka a’an metin ba kritika, no nunka mais atu rona ema seluk nia juzestaun. Ita hare ema ne’ebe mak halo kritika hasoru ita, ita hare ho ita nia matan ne’ebe mak nakonu ho odio no vinganza.  No ita nia razaun mak, buka dalan ikus hodi hamonu sira. Ita hare ba momentu ne’ebe Jesus tama ba Cidade Jerusalem, iha ne’eba Jesus rasik hatudu ninia maturidade hodi harahun lideransa Judeia sira nia primordializmu ne’ebe mak hafalun metin ho topeng hipokritu nian, no mos hanesan lalaok kritika ba sistema sira ne’ebe mak kleur ona hatun no halakon imajen sira nian hanesan liurai ne’ebe lolos.

Jeruzalem hanesan ita nia fuan rasik, Jesus nia prezensa mai hodi lori dezenvolvimentu no transformasaun atu nune’e ita hodi bele iha transparansia ba ita nia maluk sira, no hodi evita tiha ita nia lalaok ne’ebe mak senti a’an superior hodi hanesan ema seluk. Maibe hare ita nia belun no maluk sira hanesan parte mos husi ita nia a’an ne’ebe mak hanesan. Ho ida ne’e, mak ita sei la tauk tan atu moris hamutuk hodi haburas moris ho ita nia belun sira ne’ebe mak la hanesan ho ita no minor sira iha ita nia moris hanesan humanu ne’ebe mak perfeitu.

Rua, Jesus tama mai iha cidade Jeruzalem ho burro no kuda. Iha tradisaun sira nian, burro hanesan animal ne’ebe mak sai simbolu dame no domin nian. Iha ne’ebe prezensa liurai nian ne’ebe mak ho Burro ne’e signifika katak liurai ne’e mai lori domin no dame. Realidade ida ne’e hatudu iha animal burro ne’ebe mak isin maten, mamar ho in-capasidade (inocente). Burro ne’e diferente tebes ho kuda. Kuda hanesan animal ne’ebe mak forsa tebes, halai lalais, no bravo. Ho ida ne’e, kuda hanesan simbolu ba funu nian no hodi hatauk ema. Jesus mai uza animal burro hatudu katak Jesus mak nain ba dame nian ou liu-rai ba dame, ou profeta ne’ebe mak lori domin no dame. Iha parte seluk, Jesus sae burro mos hanesan kritika ida ne’e mak ironia tebes ba asaun asasasinatu sira, tauk, regras no normas sira ne’ebe mak la iha kompromi, iha parte relijiouzu no mos pólitíka nian ne’ebe mak koruptu ema nia Liberdade, domin, dame no stabilidade socidades nian iha momentu ne’eba. Jesus uza mos kuda no burro hakarak hatudu no hafanun mos sira nia perspetivu katak Liu-rai mai ho kuda ne’ebe mak diak hodi manan funu. Tamba liu-rai ne’ebe mak diak, nia konsege duni kria stabildade social ne’ebe mak moris nakonu ho paz, domin no dame nian. Laos hanesan ema ne’ebe mak uza forsa no matenek hodi hanesan ema seluk. Jesus rasik hatudu ninia lideransa ida ne’ebe mak üniku ho rasionalidade no lojika ne’ebe mak diferente tebes, mak hanesan: iha domin, dame, honestidade no transparansia.

Burro no kuda hanesan deit animal ida. Maibe iha ne’e, oinsa mak bele esplika se’e mak Jesus ne’ebe lolo’os, tamba Burro no kuda sei deskreve kona ba mentalidade, attitude, perspetivu no lalaok sira iha sociedades. Ita dala barak hatudu ita nia a’an hanesan “kuda” bo’ot ne’ebe mak senti ita nia a’an mak a’as, bravo, forsa no tamba ita hakarak tebes atu sai hanesan “liurai” bo’ot ne’ebe mak ema hotu tenki tauk no respeitu. Ita uza ita nia kualidade a’an rasik, status social no pólitíka ne’ebe mak ita iha, riku soin ne’ebe mak ita iha, hanesan “forsa” hodi hatun no hamonu ema seluk. Povu no ema seluk ita hare hanesan ita nia funu maluk, ho nune’e mos ema ne’ebe mak iha diferencia hanoin husi ita, ba sira ita hare hanesan inimigu bo’ot iha ita nia moris. Ida ne’e laos hanesan sai mak lolos ne’e ita hanaran rasionalidade, maibe iha realidade sei konvoka no sei lori mai ita dezastre iha ita nia moris hanesan humanu no kristaun ida ne’ebe diak. Jesus rasik iha ne’e, hakarak hatudu mai ita modelu rasionalidade no lalaok moris, perpetivu no attitude ida ne’ebe mak nakonu ho rasionalidade moris domin no dame. Iha parte barak hanesan ita nia perfeitu ne’ebe halo ita sai üniku iha mundu mak sai hanesan sasukat ba ita nia humanidade lolos, maibe ita iha ne’e tenki moris tuir lojika husi borru ne’ebe mak iha transparansia hatu’un a’an, haraik a’an, no halo ita simu ema seluk hodi kria kultura ida ne’ebe mak moris nakonu iha domin no dame ba malu hanesan ema kristaun diak ida.

Tolu, Iha Moris relijiaun, social no politika, ita bai-bain hatudu ita nia maturidade fiar nian hanesan massa ne’ebe mak simu prenzensa Jesus nian no hakilar ho lia makas dehan Hosanna, Hosanna, Viva Liurai David nia oan ho ai-tahan ramos iha ita liman. Massa ne’ebe mak hakilar hodi hahi Jesus no hananu Hosanna hanesan mos ho massa ne’ebe mak atrai Jesus ho hakilar iha Pilatus nia oin dehan “Hedi Nia, Hedi Nia ba kruz!!” Iha ne’e, oinsa ita hare ita ema nia attitude ne’ebe lolos sai hanesan animal fuik ne’ebe mak prezisa lori ba aprende dotrina, idiolojia ne’ebe mak mai husi moris religiozu no pólitíka nian iha sira nia meta ba stratejia rasik ne’ebe mos mak iha ona.  Iha ne’e hatudu katak ita susar tebes atu deskobre ita nia a’an no realidade ne’ebe ita iha no infrenta. Iha ne’ebe tamba iha diferente konxeptu kona ba Nai nian ne’ebe mak lori mai husi Jesus no sai esperansa bo’ot ba povu Izraelita sira, no ikus mai massa sira ne’e sai tiha roda no mechine oho nian ba Jesus rasik ne’ebe mak mai hanesan lori dalan salvazaun moris nian ne’ebe mak lolos husi lideransa Judeia sira nian, no ikus mai Jesus mate iha ai-kruz mamuk tutun ne’ebe mak sinal hodi hatudu katak kasu ita hotu nia sala sira iha mundu ne’e. Massa sira ne’ebe mak mosu iha momentu ne’eba lolos ne’e sira mai husi individuais sira ne’ebe mak la iha kapasidade atu exekuta sira nia fiar ne’ebe lolos ba iha Jesus.

Ita mos dala barak komite atutide hanesan ne’e iha ita nia moris loron-loron iha vida religiozo, social no politika. Iha ema barak mak dala barak ita hare sira hanesan los anjo no santo, maibe iha realidade moris ita hanesan deit saida mak ita dehan ona hanesan topeng hipokritu nian ne’ebe mak haksubar a’an metin iha sira nia foer moris nian nudar ema kristaun ne’ebe mak diak. Hanesan mos ho lideransa Judea ne’ebe mak tau sira nia a’an importante tebes no sira tau liu importansia tebes ba iha moralidade, ne’ebe mak radikal tebes. Maibe ida ne’e hanesan deit lalaok ida hoda taka falta sira no subar metin sira nia asaun a-moral barak ne’ebe mak sira komete hela iha sira nia pratika moris nian.  Ita nia moris religiozo nian dalaruma mos la apar ho ita nia pratika moris iha sociedades nia le’et. Iha Igreija, ita hatudu a’an no ema hare ita nudar ema kristaun ida ne’ebe mak diak tebes. Iha uma, ita sai ema ne’ebe mak la diak iha ema seluk nia matan tamba ho ita nia hahalok egoizmu sira hotu ne’ebe bai-bain akontece iha ita nia moris uma laran mak mak hanesan katuas oan baku nia ferik oan no oan sira. No ikus mai mosu fahe malu iha familia. Ou no mos dalaruma iha mos ita nia lideransa politika balu ne’ebe mak ita bele dehan sira iha oin rua (berwajah ganda) mak hanesan; iha ne’ebe iha moris religiozo nian, sira ita hare hanesan ema ne’ebe mak diak tebes, badinas misa iha loron dominggo, badinas sai tama Igreija hanesan sira nia uma segundu, maibe ida ne’e hanesan deit topeng hipoktiru nian ida ne’ebe mak hodi sira haksubar a’an ba husi sira nia lalaok sira hanesan koruptor. Iha vida politika nian mos, lideransa politika sira iha mos oin rua (berwajah ganda), iha ne’ebe hatudu iha sira nia kampanha ba partidu politika sira, sira hatu’ur no hatudu sira nia a’an hanesan pesoal ne’ebe mak sai Salvador no nia mak sei salva no lori duni salvasaun ba povu no hodi halo povu nakonu ho esperansa, alegria no perfeitu iha moris sociedade. Maibe, wainhira sira tu’ur ona iha Palacio ne’ebe nabilan, sira muda a’an sai hanesan monster, no ikus mai povu sai hanesan buat la vale ida ba sira. Maibe no ikus mai, sira moris laos tan ba politika maibe tamba sira moris husi politika.

No iha ne’e, hanesan ema kristaun katolika, mai ba, aprende husi Jesus ne’ebe fo nia a’an ba mate iha ai-kruz tutun ho salva ema hotu nia salan no hatudu ninia a’an lolos hanesan profeta ba salvasaun, maibe laos ita atu sai fali hanesan ema lideransa Judeia nian sira ne’ebe mak mai hanesan profeta ne’ebe mak perfeitu ho hafalun a’an iha promesa sira ne’ebe mak falsu. Bom Dominggo Ramos Ba ITA hotu e Bom Coarezma. ****    

Comment